Dlaczego jako nierezydent w Hiszpanii warto mieć hiszpański testament? Porównanie z polskim prawem spadkowym

Jak zabezpieczyć majątek i bliskich w Hiszpanii

Planując przyszłość, warto zadbać o to, aby posiadany majątek – zwłaszcza ten ulokowany za granicą – trafił po śmierci dokładnie tam, gdzie jest to pożądane. Testament to kluczowy dokument, który w tym pomoże. W przypadku posiadania nieruchomości, udziałów w spółkach czy kont bankowych w Hiszpanii, warto rozważyć sporządzenie tam oddzielnego testamentu.

Choć nie jest to obowiązkowe, taki krok znacznie ułatwi bliskim załatwienie formalności i ochroni ich przed niepotrzebnym stresem oraz dodatkowymi kosztami. W tym artykule wyjaśniono, dlaczego polscy przedsiębiorcy lub inwestorzy powinni zainteresować się hiszpańskim testamentem i jakie korzyści może to przynieść im i ich rodzinom.

Czym jest hiszpański testament? Podstawowe informacje

Hiszpański testament, podobnie jak polski, to dokument, w którym określa się, co stanie się z majątkiem po śmierci jego właściciela. Aby był ważny, musi spełniać określone warunki prawne.

Kto może sporządzić testament w Hiszpanii?

• Osoba, która ukończyła 14 lat (testament holograficzny może sporządzić wyłącznie osoba pełnoletnia).
• Osoba w pełni świadoma swoich działań (ocenia to notariusz w chwili sporządzania dokumentu).

Testament jest aktem osobistym – należy sporządzić go samodzielnie, bez przymusu czy podstępu. W większości przypadków testament sporządza się u notariusza, który potwierdza tożsamość testatora, jego zdolność do czynności prawnych i dba o formalności. Gotowy dokument jest zgłaszany do Rejestru Aktów Ostatniej Woli (hiszp. Registro General de Actos de Última Voluntad).

Najpopularniejsze rodzaje testamentów w Hiszpanii:

• Testament otwarty: Najczęstszy wybór. Ostatnią wolę przekazuje się notariuszowi ustnie lub na piśmie. Notariusz przygotowuje akt, odczytuje go na głos, a testator potwierdza treść podpisem. Obecność świadków zazwyczaj nie jest wymagana, chyba że zażyczy sobie tego testator, zażąda tego notariusz, lub gdy np. testator nie może samodzielnie przeczytać dokumentu.
• Testament zamknięty: Sporządzany jest przez testatora samodzielnie (własnoręcznie lub np. na komputerze z podpisem na każdej stronie), a następnie umieszczany w zamkniętej kopercie. Notariusz potwierdza fakt jego sporządzenia.
• Testament holograficzny: Pisany jest w całości odręcznie, z datą i podpisem testatora. Może go sporządzić tylko osoba pełnoletnia. Po śmierci testatora należy go przedstawić notariuszowi w celu potwierdzenia autentyczności i zaprotokołowania (hiszp. adveración y protocolización). Trzeba to zrobić w ciągu 5 lat od śmierci, bo po tym terminie testament traci skuteczność.

Ze względu na udział notariusza i formalności, testament otwarty daje największą pewność, że ostatnia wola zostanie zrealizowana zgodnie z oczekiwaniami.

Dlaczego nierezydent powinien rozważyć sporządzenie testamentu w Hiszpanii?

Posiadanie testamentu hiszpańskiego nie jest prawnym obowiązkiem. Jednak brak takiego dokumentu, w przypadku posiadania aktywów w Hiszpanii, może skomplikować sytuację spadkobierców.

Główne korzyści z posiadania hiszpańskiego testamentu:

1. Szybsze formalności w Hiszpanii: Jeżeli spadkodawca, do którego spadku stosuje się prawo polskie, nie zostawił testamentu, hiszpański notariusz co do zasady nie sporządzi aktu poświadczenia dziedziczenia. Spadkobiercy muszą wtedy najpierw uzyskać w Polsce postanowienie sądu, akt poświadczenia dziedziczenia albo Europejskie Poświadczenie Spadkowe i przedłożyć jego tłumaczenie przysięgłe. Testament sporządzony u hiszpańskiego notariusza jest od razu podstawą do przyjęcia spadku w Hiszpanii, co zwykle skraca formalności o kilka miesięcy. Nie zwalnia to z innych dokumentów, takich jak akt zgonu, zaświadczenie z rejestru testamentów, a przy wyborze prawa polskiego także potwierdzenie treści prawa polskiego. Podobną rolę może pełnić polski testament notarialny, ale w praktyce hiszpańscy notariusze i rejestratorzy częściej żądają wtedy dodatkowych dokumentów z Polski.
2. Oszczędność pieniędzy: Odpadają koszty tłumaczeń przysięgłych polskich dokumentów spadkowych. Jeżeli cały majątek znajduje się w Hiszpanii, odpada też koszt postępowania spadkowego w Polsce. Dokumenty z innego państwa UE nie wymagają legalizacji ani apostille.
3. Jasne określenie woli spadkodawcy: Hiszpański testament jasno precyzuje, jak ma być podzielony majątek znajdujący się w Hiszpanii, co minimalizuje ryzyko nieporozumień.
4. Możliwość wyboru prawa właściwego: Dla nierezydenta mieszkającego w Polsce do całego spadku, także do nieruchomości w Hiszpanii, stosuje się co do zasady prawo polskie. Decyduje bowiem ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy (art. 21 rozporządzenia UE nr 650/2012). Jeżeli jednak spadkodawca przeniesie się na stałe do Hiszpanii, np. na emeryturę, właściwe stanie się prawo hiszpańskie. Wskazanie w testamencie prawa polskiego zabezpiecza przed takim scenariuszem.

Ważne: kwestia podatku! Spadkobiercy muszą złożyć w Hiszpanii deklarację podatku od spadków (Impuesto sobre Sucesiones y Donaciones) w ciągu 6 miesięcy od dnia śmierci spadkodawcy. Termin można jednorazowo przedłużyć o kolejne 6 miesięcy, jeśli wniosek zostanie złożony w ciągu pierwszych 5 miesięcy, ale za okres przedłużenia naliczane są odsetki. Wybór prawa polskiego w testamencie nie zmienia zasad opodatkowania: hiszpański podatek od spadków należy się niezależnie od prawa właściwego dla dziedziczenia. Spadkobiercy będący obywatelami polskimi lub mający stałe miejsce pobytu w Polsce podlegają także polskiemu podatkowi od spadków. Najbliższa rodzina może skorzystać ze zwolnienia, jeżeli zgłosi nabycie spadku do urzędu skarbowego na formularzu SD-Z2 w ciągu 6 miesięcy, liczonych co do zasady od uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku lub od zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Jeśli spadek jest rozliczany wyłącznie w Hiszpanii, początek tego terminu warto ustalić indywidualnie.

Brak hiszpańskiego testamentu oznacza dodatkowe formalności po obu stronach granicy. Jeżeli spadkodawca przed śmiercią zamieszkał w Hiszpanii, może też oznaczać podział majątku według hiszpańskich zasad, sprzecznych z jego intencjami. Dla bliskich, w trudnym czasie żałoby, to realne obciążenie.

Kluczowe różnice: hiszpańskie a polskie prawo spadkowe – co warto wiedzieć?

Zrozumienie różnic między polskim a hiszpańskim prawem spadkowym jest kluczowe, szczególnie przy świadomym wyborze prawa, które będzie regulować dziedziczenie majątku w Hiszpanii.

Zachowek (hiszp. legítima) – największa różnica:
Oba systemy prawne znają instytucję zachowku, czyli część majątku gwarantowaną najbliższym. Jednak hiszpańska legítima jest bardziej rygorystyczna i ogranicza swobodę dysponowania majątkiem w testamencie, jeśli testator posiada tzw. spadkobierców przymusowych.

• Kto dziedziczy obowiązkowo w Hiszpanii (według Kodeksu cywilnego – Código Civil)?
  • Dzieci i wnuki: Muszą otrzymać 2/3 majątku. Jedna z tych trzecich części (tzw. legítima estricta) musi być podzielona równo. Drugą (tzw. mejora) testator może swobodnie rozdzielić między dzieci i wnuki. Dopiero ostatnią 1/3 majątku można dowolnie dysponować.
  • Rodzice i dziadkowie (gdy nie ma dzieci/wnuków): Otrzymują 1/2 majątku. Jeśli żyje małżonek testatora, ich udział zmniejsza się do 1/3.
  • Małżonek: To duża różnica względem Polski! W ramach zachowku (legítimy) małżonek w Hiszpanii otrzymuje nie własność, a prawo użytkowania (usufructo) części majątku. Wielkość tego prawa zależy od tego, czy są inni spadkobiercy:
    • Jeśli są dzieci: małżonek ma prawo do użytkowania 1/3 majątku (tej części zwanej mejora).
    • Jeśli są tylko rodzice/dziadkowie: małżonek ma prawo do użytkowania 1/2 majątku.
    • Jeśli nie ma ani dzieci, ani rodziców/dziadkowie: małżonek ma prawo do użytkowania 2/3 majątku.

Wyjątek: w dziedziczeniu ustawowym, gdy spadkodawca nie ma ani zstępnych, ani wstępnych, małżonek dziedziczy własność całego spadku (art. 944 hiszpańskiego Kodeksu cywilnego).

Co to oznacza w praktyce? Wdowa lub wdowiec może np. mieszkać w mieszkaniu lub je wynajmować, ale nie jest jego właścicielem, więc nie sprzeda nieruchomości. Może jedynie zbyć samo prawo użytkowania. Spadkobiercy mogą też, za porozumieniem albo na mocy decyzji sądu, zamienić użytkowanie na dożywotnią rentę, kapitał lub dochody z określonych składników majątku (tzw. conmutación, art. 839 hiszpańskiego Kodeksu cywilnego).

Przykład:
Pan Jan, Polak mieszkający w Krakowie, jest właścicielem apartamentu w Alicante kupionego w trakcie małżeństwa ze wspólnych środków. Ma żonę Alicję i dorosłego, zdolnego do pracy syna Krzysztofa. Małżonków łączy ustawowa wspólność majątkowa, więc połowa apartamentu należy do Alicji i nie wchodzi do spadku. Spadkiem jest tylko udział Jana (1/2).

• Bez testamentu: Jan mieszkał w Polsce, więc zastosowanie ma prawo polskie. Alicja i Krzysztof dziedziczą udział Jana po połowie. Alicja będzie więc właścicielką 3/4 apartamentu, a Krzysztof 1/4.
• Gdyby Jan przeprowadził się na stałe do Alicante i nie wybrał prawa polskiego: zastosowanie miałoby prawo hiszpańskie. Krzysztof odziedziczyłby własność udziału Jana, a Alicja jedynie prawo użytkowania 1/3 tego udziału.
• Z testamentem i wyborem prawa polskiego: niezależnie od tego, gdzie Jan będzie mieszkał w chwili śmierci, może zapisać cały swój udział żonie. Alicja stanie się wtedy właścicielką całego apartamentu. Krzysztofowi przysługiwać będzie zachowek, czyli roszczenie pieniężne w wysokości 1/4 wartości spadku.

Swoboda testowania:
Polskie prawo daje większą swobodę. Majątek można zapisać dowolnym osobom, a uprawnionym do zachowku przysługuje jedynie roszczenie pieniężne wobec spadkobierców. W Hiszpanii legítima jest częścią samego spadku. Testament, który jej nie respektuje, nie jest automatycznie nieważny, ale uprawnieni mogą żądać obniżenia rozrządzeń testamentowych lub uzupełnienia swojej części. Pominięcie dziecka w testamencie (preterición) może prowadzić nawet do unieważnienia ustanowienia spadkobiercy (art. 814 hiszpańskiego Kodeksu cywilnego).

Wybór prawa jest kluczowy:
W testamencie można wskazać prawo państwa, którego jest się obywatelem (art. 22 rozporządzenia UE nr 650/2012). Dla Polaka mieszkającego w Polsce prawo polskie i tak jest właściwe. Klauzula wyboru prawa ma jednak duże znaczenie, bo obowiązuje także wtedy, gdy spadkodawca przeniesie się do Hiszpanii. Bez niej, po zmianie miejsca zwykłego pobytu, do całego spadku stosowane byłoby prawo hiszpańskie, z legítimą i prawem użytkowania zamiast własności dla małżonka.

Uwaga – prawo regionalne. Hiszpania nie ma jednolitego prawa spadkowego. Opisane wyżej zasady wynikają z hiszpańskiego Kodeksu cywilnego. Jeżeli właściwe jest prawo hiszpańskie, a spadkodawca mieszkał np. w Katalonii, stosuje się katalońskie prawo cywilne (Codi civil de Catalunya). Zachowek wynosi tam 1/4 spadku i ma charakter roszczenia pieniężnego. Małżonek nie ma zachowku, ale jeśli nie ma wystarczających środków utrzymania, może żądać tzw. quarta vidual. W dziedziczeniu ustawowym małżonek obok dzieci otrzymuje użytkowanie całego spadku. Partner w związku stałym (parella estable) jest w katalońskim prawie spadkowym traktowany tak samo jak małżonek. Odrębne zasady obowiązują też m.in. na Balearach, w Aragonii, Nawarze, Galicji i Kraju Basków.

Konsekwencje braku hiszpańskiego testamentu dla nierezydenta

Brak hiszpańskiego testamentu, w przypadku posiadania aktywów w tym kraju, może prowadzić do wielu problemów dla bliskich spadkodawcy. Oto najczęstsze z nich:

• Dodatkowe postępowanie w Polsce: Jeżeli spadkodawca nie zostawił testamentu, spadkobiercy, aby przyjąć spadek w Hiszpanii, muszą zwykle najpierw uzyskać w Polsce postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, akt poświadczenia dziedziczenia albo Europejskie Poświadczenie Spadkowe, a następnie przetłumaczyć dokument przysięgle.
• Ryzyko zastosowania prawa hiszpańskiego: Na przykład według hiszpańskiego Kodeksu cywilnego partner, z którym spadkodawca nie zawarł małżeństwa, nie dziedziczy z ustawy (podobnie jak w Polsce), a w testamencie może otrzymać tylko część majątku nieobjętą legítimą. Inaczej jest np. w Katalonii, gdzie partner w związku stałym dziedziczy na takich samych zasadach jak małżonek.
• Ryzyko „zablokowania” dostępu do majątku: Do czasu zakończenia formalności spadkowych, dostęp do nieruchomości, kont bankowych czy innych aktywów w Hiszpanii może być utrudniony lub niemożliwy.
• Stres i konflikty rodzinne: Formalności i zawiłości prawne w obcym kraju to dodatkowy stres dla rodziny w żałobie. Niejasny podział majątku może również prowadzić do nieporozumień i konfliktów między bliskimi.

Sporządzenie hiszpańskiego testamentu to proaktywne działanie, które oszczędza najbliższym tych problemów.

Jak sporządzić ważny testament w Hiszpanii – praktyczne kroki

Procedura sporządzenia testamentu otwartego (najpopularniejszego) w Hiszpanii jest uregulowana i nie jest skomplikowana. Oto praktyczne kroki:

1. Kontakt z prawnikiem specjalizującym się w hiszpańskim prawie spadkowym: Doświadczony, dwujęzyczny prawnik (np. z Kancelarii Wach & Wach) pomoże przygotować dokumenty i zapewni wsparcie językowe. Jest to ważne, ponieważ cała procedura u notariusza odbywa się w języku hiszpańskim. Prawnik doradzi też w kwestii specyficznych regulacji w niektórych Wspólnotach Autonomicznych (np. Katalonia, Baleary).
2. Umówienie spotkania z notariuszem i przygotowanie dokumentów: Na spotkanie należy zabrać dokument tożsamości.W treści testamentu, oprócz rozdysponowania majątkiem, warto wskazać prawo właściwe (np. polskie). Trzeba też wyraźnie zaznaczyć, że testament dotyczy wyłącznie majątku w Hiszpanii i nie odwołuje testamentu sporządzonego w Polsce. Należy poinformować notariusza o swojej ostatniej woli.
3. Sporządzenie i podpisanie aktu notarialnego: Notariusz sporządzi akt, odczyta go, a testator potwierdzi zgodność treści podpisem. Jeżeli testator wyraża swoją wolę po polsku, testament sporządza się w dwóch językach, po polsku i po hiszpańsku, z zaznaczeniem, którym posługiwał się testator. Gdy notariusz nie zna języka polskiego, w akcie uczestniczy tłumacz wybrany przez testatora (art. 684 hiszpańskiego Kodeksu cywilnego). Powinna to być osoba zaufana, która nie jest beneficjentem testamentu, np. prawnik z kancelarii. Świadomość testatora i zrozumienie treści testamentu są kluczowe dla jego ważności.
4. Dopełnienie formalności: Podpisany testament jest rejestrowany przez notariusza w Rejestrze Aktów Ostatniej Woli. Oryginał pozostaje w kancelarii notarialnej. Należy opłacić usługę notarialną i wpis do rejestru. Warto poinformować bliskich o sporządzeniu testamentu i miejscu jego przechowywania – ułatwi im to formalności w przyszłości.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Oto odpowiedzi na pytania, które często pojawiają się wśród polskich przedsiębiorców i inwestorów:

1. Czy można w Hiszpanii sporządzić testament samodzielnie, bez notariusza?
   Tak, ale z zastrzeżeniami. Testament własnoręczny (holograficzny) może sporządzić tylko osoba pełnoletnia. Musi być w całości napisany odręcznie, opatrzony datą i podpisem. Po śmierci spadkodawcy trzeba go w ciągu 5 lat przedstawić notariuszowi do potwierdzenia i zaprotokołowania, inaczej traci skuteczność. Ze względu na pewność prawną rekomenduje się testament otwarty, sporządzony u notariusza.
2. Czy można mieć dwa testamenty – jeden w Polsce, drugi w Hiszpanii? Czy jeden nie unieważni drugiego? Tak, to możliwe, ale wymaga koordynacji. Skutki nowego testamentu dla wcześniejszego ocenia się według prawa właściwego dla dziedziczenia. Według prawa hiszpańskiego późniejszy testament co do zasady odwołuje w całości wcześniejszy, chyba że testator postanowi inaczej (art. 739 hiszpańskiego Kodeksu cywilnego). Według prawa polskiego odwołane zostają tylko postanowienia sprzeczne z nowym testamentem (art. 947 KC). Dlatego hiszpański testament powinien zawierać wyraźną klauzulę, że dotyczy wyłącznie majątku w Hiszpanii i utrzymuje w mocy testament polski. Czy lepsze są dwa testamenty, czy jeden obejmujący cały majątek, zależy od konkretnej sytuacji.
3. Czy można wybrać prawo polskie jako właściwe dla dziedziczenia majątku w Hiszpanii? Tak. Zgodnie z rozporządzeniem UE nr 650/2012 testator może wskazać w testamencie prawo państwa swojego obywatelstwa, czyli polskie. Bez takiej klauzuli zastosowanie ma prawo państwa, w którym spadkodawca miał ostatnie miejsce zwykłego pobytu. Dla osoby mieszkającej w Polsce jest to prawo polskie, ale po przeprowadzce do Hiszpanii będzie to prawo hiszpańskie. Wybór prawa daje więc pewność niezależnie od przyszłych zmian miejsca zamieszkania i jest częstym wyborem wśród Klientów Kancelarii.
4. Czy można sporządzić hiszpański testament zdalnie?Nie. Testament wymaga osobistego stawiennictwa u notariusza. Chodzi o weryfikację tożsamości testatora i pewność, że rozumie on podejmowane działania.
5. Czy sporządzenie testamentu w Hiszpanii jest drogie? Nie. Honorarium notarialne za testament otwarty wynika z urzędowej taryfy i w praktyce wynosi zwykle ok. 60–150 EUR łącznie z VAT (21%) i kopiami. W porównaniu z kosztami i problemami związanymi z brakiem testamentu to niewielka inwestycja.
6. Czy w hiszpańskim testamencie można kogoś wydziedziczyć?Tak, ale hiszpańskie przepisy dotyczące wydziedziczenia są szczegółowe i wymagają zaistnienia konkretnych przesłanek (np. poważne zaniedbanie obowiązków rodzinnych, przemoc). Przyczyny wydziedziczenia muszą być jasno wskazane w testamencie.

W przypadku innych pytań, zachęcamy do kontaktu. Chętnie przeanalizujemy daną sytuację.

Spokój ducha dzięki hiszpańskiemu testamentowi

Chociaż nie ma prawnego obowiązku, sporządzenie hiszpańskiego testamentu przez nierezydenta posiadającego majątek w Hiszpanii to rozsądne i perspektywiczne rozwiązanie. Zapewnia spokój ducha spadkodawcy i jego bliskim, upraszcza proces dziedziczenia, obniża koszty i gwarantuje, że majątek zostanie podzielony zgodnie z ostatnią wolą.

W ten sposób ogranicza się formalności po obu stronach granicy, a także ryzyko niepotrzebnego stresu dla rodziny i niekorzystnego podziału majątku według obcych reguł.

Warto skorzystać z profesjonalnej pomocy prawnej

W przypadku posiadania nieruchomości, kont bankowych lub innych aktywów w Hiszpanii, rekomendujemy sporządzenie testamentu przed hiszpańskim notariuszem. Kancelaria Wach & Wach specjalizuje się w obsłudze polskich przedsiębiorców na rynku hiszpańskim.

Nasi prawnicy:

• Krok po kroku wyjaśnią cały proces.
• Zapewnią wsparcie prawne i językowe.
• Pomogą przygotować testament zgodny z wolą klienta i obowiązującym prawem.
• Doradzą w wyborze prawa właściwego, aby jak najlepiej zabezpieczyć interesy spadkodawcy i jego bliskich.

Dzięki naszej pomocy można zyskać pewność, że hiszpański testament będzie skuteczny i bezproblemowo wykonany, gdy nadejdzie czas.

Aby dowiedzieć się więcej, zapraszamy do kontaktu. Nasi prawnicy odpowiedzą na wszelkie pytania i pomogą dopasować najlepsze rozwiązania do indywidualnej sytuacji.